DABATEM – DAVRANIŞ BİLİMLERİ ARAŞTIRMA MERKEZİ

Deprem travmasının tedavisi

Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi’nin etkisini anlamak için yaptığımız ilk çalışmada (Başoğlu et al, 2003a) TSSH belirtileri olan 231 depremzede, seans sayısı önceden belirlenmemiş bir tedavi programına alındı. Vakaların %72’sinde TSSH (%28’inde eşik altı TSSH), %47’sinde ise majör depresyon vardı. Bu çalışmanın amacı, tedavide anlamlı klinik iyileşmenin ortaya çıkması için gereken seans sayısını saptamaktı. Bu nedenle, hastalarda iyileşmenin ortaya çıktığı aşamada tedaviye son verildi. Takip değerlendirmesi yapılabilen 75 vakada takip süresi 1 ile 9 ay arasında değişmekteydi (ortalama 66 gün).

Çalışmaya katılanlara verilen tedavi seansı sayısı ortalama 4.3 idi. Yapılan analizlerde vakaların %76’sının 1 seanstan sonra, %88’inin ise 2 seanstan sonra iyileştiği görüldü. İyileşmenin TSSH, depresyon ve sosyal uyum ölçekleri de dahil olmak üzere bütün ölçeklerde görülmesi tedavinin travmaya bağlı bütün sorunları giderici (patholytic) bir etkisi olduğunu göstermekteydi. Tedavi sonunda belirti düzeyinde iyileşme oranlarının yeniden yaşantılama belirtileri için %74 – %77, kaçınma ve duygusal küntleşme belirtileri için %79 – %86, artmış uyarılmışlık belirtileri için %64 – %83, depresif belirtiler için ise %71 – %87 arasında olduğu görüldü. İyilik halinin 3 ile 9 ay arasında takibi yapılabilen 75 vakanın 74’ünde devam ettiği görüldü. Çalışmanın yapıldığı sıralarda devam eden artçı şoklara rağmen nüks olgusunun, bir vaka dışında, hiç görülmemesi tedavinin depremlere karşı psikolojik direnci arttırdığını düşündürmekteydi. Bu bulgular Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi’nin deprem travmasında etkisini ortaya koymaktadır.

Tek seanslık Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi

study

Felaket sonrası koşullarda travma yaşayan çok sayıda kişi bozulan yaşam düzeni, demografik hareketlilik ve hayatta kalma mücadelesi gibi koşullardan dolayı tedaviye ancak bir kez katılabilmektedirler. Bu koşullarda tek bir seansta verilebilecek Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi’nin geliştirilmesine ihtiyaç duyulmuştur.

Yukarıda özetlenen ilk klinik çalışma Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi’nin tek bir seansta verilebileceğini düşündürmekteydi. Bunu doğrulamak için yapılan ikinci çalışmada (Başoğlu et al, 2005) TSSH tanısı alan 59 depremzede rasgele yöntemle iki gruba dağıtıldı: tek seanslık kontrol odaklı davranış tedavisi (n = 31) ve bekleme grubu (n = 28). Bekleme grubuna, yapılan ilk değerlendirmeden sonra 6 hafta süreyle hiçbir tedavi verilmedi. Bu süre sonunda yapılan ikinci değerlendirmeden sonra bu gruba da tek seanslık Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi verildi. Tedaviden sonra her iki grup da bir yıla kadar takip edildi.

Altı haftalık takipte, tedavi alanlarda TSSH ve depresyon da dahil olmak üzere tüm ölçeklerde, kontrol grubuna kıyasla anlamlı ölçüde iyileşme olduğu saptandı. 6. haftadan sonra tedavi alan kontrol vakaları da analizlere katıldığında, çalışmada kalan toplam 51 vaka içinde iyileşme oranları (hastaların yaptığı global iyileşme değerlendirmesine göre) 6 hafta sonra %49, 12 hafta sonra %80, 24 hafta sonra %85, 1-2 yıl sonra ise %83 idi. Tedavi depresyon üzerinde de büyük etki gösterdi. Açık klinik çalışmada olduğu gibi, tedavide iyileşme gösteren hastalar içinde, biri dışında, nüks olgusu gözlenmedi. Bu bulgular kitleleri etkileyen depremler sonrası Tek Seanslık Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi ile çok sayıda kişinin tedavi ihtiyacının kısa sürede, etkili bir biçimde ve kalıcı olarak karşılamanın mümkün olduğunu düşündürmektedir. Ayrıca, tedavide terapistin rolünün asgari düzeye indirilebileceğini ve tedavinin büyük ölçüde terapistin yardımı olmadan uygulanabileceğini göstermektedir.

Deprem simülatörü

Deprem simülatörü

Deprem Simülasyon Tedavisi

Deprem Simülasyon Tedavisi, deprem sarsıntılarını benzeştiren bir simülatör kullanarak depremzedelerin sarsıntılar üzerinde kontrol duygusu geliştirmelerine yardımcı olmak için tasarlanmıştır. Bu tedavi yöntemi DABATEM tarafından geliştirilmiş olup, ilk kez Türkiye’deki depremzedelerde uygulanmıştır. Deprem simülatörü özellikle Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi’nin amaçlarına uygun olarak tasarlanmıştır. Sallanan bir platformun üzerine kurulan küçük ve mobilyalı bir prefabrik ev şeklinde tasarlanan bu simülatör, Richter Ölçeğine göre takriben 8 büyüklüğünde bir deprem sarsıntısı yaratabilmektedir. Sarsıntılar, önceden programlanmış deprem senaryolarını uygulayan bir bilgisayar tarafından kontrol edilmektedir.

Deprem Simülasyon Tedavisi Bu tedaviye katılan kişiler simülatörün içindeki bir kumanda ile sarsıntıları istedikleri zaman başlatıp durdurabilmekte ve sarsıntıların şiddetini azaltıp arttırabilmektedirler. Sarsıntıların kontrolünün tamamen tedaviye katılan kişide olması sıkıntı veya korkunun tahammül edilebilir bir seviyede tutulabilmesine yardımcı olur.

Tedavi sırasında genellikle iki duygu yaşantılanır: sarsıntılardan kaynaklanan korku ve deprem travmasının hatırlanmasından kaynaklanan sıkıntı. Sarsıntıları yeterince süre yaşamak kişilerin bu duygular üzerinde kontrol duygusu geliştirmelerine yardımcı olur. Seans korku ve sıkıntı üzerinde kontrol duygusu geliştiği zaman sonlandırılır. Bu tedaviyi alan vakaların büyük çoğunluğunda sarsıntıların yarattığı korku ve sıkıntı duygularının en aza indiği görülmüştür.

Kişiden kişiye değişiklik gösterse de, tedavi seansı genellikle 45 dakika sürmekte ve bu sürenin yaklaşık yüzde 80’i en düşük sarsıntı seviyesinde ilerlemektedir (Richter Ölçeğinde 3-4 seviyesi).

Bu tedavinin deprem korkusu ve TSSH üzerindeki etkisini, depremden 20 ay sonra, önce 10 vakalık bir ön çalışma ile araştırıldı (Başoğlu et al, 2003b). Tedaviye katılanların 8’inde TSSH, 2’sinde eşik altı TSSH, 4’ünde ise ek olarak majör depresyon tanıları vardı. Bir saat süren tedavi seansına önce en hafif sarsıntı düzeylerinden başlandı ve hasta kendisini hazır hissettiği zaman üst düzeylere çıkıldı. Sıkıntı ve korkuda önemli ölçüde azalma olduktan ve kontrol duygusu ortaya çıktıktan sonra seans sonlandırıldı. Deprem simülasyon deneyiminin tek başına deprem korkusu ve TSSH üzerindeki etkisini anlayabilmek için seans sonrasında hastalara ayrıca korktuğu durumların üzerine gitmeleri konusunda herhangi bir öneride bulunulmadı. Tedavinin etkisi hemen seans sonrası, 2., 4., 8. ve 12. haftada yapılan ölçümlerle değerlendirildi.

Hastaların 8’i deprem simülatörünün sarsıntısı ile gerçek deprem arasında benzerliği ‘tamamen aynı’ veya ‘çok benziyor’ şeklinde değerlendirdiler. Tedavi sonrası yapılan tüm takip değerlendirmelerinde TSSH, depresyon ve korku ölçeklerinde anlamlı klinik iyileşme olduğu gözlendi. 12. haftada yapılan son takipte 10 hastanın 8’i kendilerini, bir genel iyileşme ölçeği üzerinde, “iyileştim / çok iyileştim” tarzında değerlendirdi. Tedavinin TSSH ve depresyon üzerindeki etkisinin klinik olarak anlamlı düzeylere 4. haftada geldiği saptandı.

Bu çalışma, deprem simülasyonu deneyiminin tek seanslık davranış tedavisi olmadan da etkili olabileceğini düşündürmekteydi. Öte yandan, her iki tedavinin birlikte verilmesinin daha da iyi sonuçlar verebileceği düşünceyle, her iki tedaviyi de içeren kontrollü bir çalışma (Başoğlu et al, 2007) gerçekleştirildi. 31 vakalık bu çalışmada tedaviden sonra 8. haftada bütün ölçekler üzerinde anlamlı tedavi etkileri görüldü. İyileşme oranları 4. haftada %40, 12. haftada %72, 24. haftada %80, 1-2 yıllık takipte ise %80 idi. TSSH’daki iyileşme oranı tek seanslık tedavide elde edilen iyileşme oranından %20 oranında daha yüksek idi. Ayrıca, kombine tedavinin irritabilite, travmayı hatırlatan uyaranlara sıkıntı tepkisi verme, duygusal küntleşme, ilgi kaybı, kabuslar, yaşamın kısaldığı duygusu, uyku sorunları, bellek / dikkat toplama sorunları gibi TSSH belirtileri üzerinde daha etkili olduğu görüldü. Bu bulgular her iki tedavinin birlikte verilmesinin daha yararlı olacağını düşündürmekteydi. Tedavi ile sağlanan iyilik halinin hastaların mesleki, sosyal ve ailevi işlevsellik alanlarına genelleştiği görüldü. Ayrıca, tedavi sonrası nüks oranlarının çok düşük olduğu (sadece 1 vaka) ve tekrar deprem yaşayan kişilerde depremin travmatik etkilerine karşı artmış psikolojik dayanıklılık geliştiği de gözlendi.

Deprem Simülasyon Tedavisi, aşırı sıkıntı veya korku nedeniyle kaçınma davranışları üzerinde kendi başlarına kontrol sağlayamayan kişilerde travma ile ilişkili uyaranlardan kaçınmamayı kolaylaştıran bir yöntemdir. 5 ila 10 kişilik gruplar halinde uygulanarak kısa sürede çok sayıda kişi tek seansta tedavi edilebilir. Bu özelliği nedeniyle Deprem Simülasyon Tedavisi, terapist zamanı açısından, 10 seans süren bireysel tedavilere kıyasla 50 ile 100 kat düşük maliyetli bir yöntemdir. Deprem travmasına karşı koruyucu etkileri nedeniyle, bu tedavi deprem riski olan ülkelerdeki insanları depremlere psikolojik açıdan hazırlamak amacıyla da kullanılabilir.

Kendine Yardım Kitapçığı

Büyük afetler sonrası çok sayıda depremzedeye etkili psikolojik tedaviyi hızlı ve düşük maliyetle ulaştırabilme amacıyla bir kendine yardım kitapçığı hazırlanmıştır. Büyük ölçüde yapılandırılmış bu el kitapçığı tedaviyi yaygınlaştırmak amacıyla tek başına ya da terapistin verdiği tedaviye ek olarak kullanılabilir. Kitapçığın yapısı terapist tarafından verilen Kontrol Odaklı Davranış Tedavisi ile uyumludur. Bu kitapçık, travmatik stres belirtileri, tedavi rasyoneli, kaçınma davranışlarının sonlandırması, tedavi hedeflerinin belirlenmesi, ve tedavide çıkabilecek sorunların çözümleri konularında bilgi veren ve kullanıcıyı yönlendiren bölümlerden oluşmaktadır. Kitapçıkta ayrıca travmatik stres ve depresyon belirtileri ile depreme bağlı kaçınma davranışlarını değerlendiren ölçekler bulunmaktadır. Tedaviyi uygulayan kişi bu ölçekleri doldurarak değişik aşamalarda tedavinin gidişatını değerlendirebilir.

Yürütülen bir seri olgu çalışması (Başoğlu ve ark, 2009), bir terapistin değerlendirmesinden sonra el kitapçığını kullanmaya başlayan kişilerin travmatik stres belirtilerinde ve kaçınma davranışlarında 10 haftanın sonunda yüzde 63 ile yüzde 68, tedavi bitimi sonrası 6-aylık takipte %70 oranında düzelme olduğunu göstermiştir. Bu oranlar terapist tarafından verilen tedavide elde edilen oranlara yakındır. Bir başka araştırmada (Başoğlu et al, 2011) terapist değerlendirmesi yapılmadan dağıtılan kendine Yardım kitapçığı alan 4 depremzededen 1’inin kitapçıkta önerilen yöntemleri uyguladığı ve iyileştiği bulunmuştur. Deprem bölgesinde yürüttüğümüz proje süresince el kitapçıkları 1,000’den fazla depremzedeye ulaştırılmış ve tedavi uygulamasına bağlı bir sorunla karşılaşılmamıştır. Okuma-yazması olmayan depremzedeler için el kitapçığının görüntülü ya da sesli versiyonları da geliştirilebilir.

Terapist Eğitim Kitapçığı

Terapist Eğitim Kitapçığı

Büyük felaketler sonrası oluşan koşullar çoğu zaman felaketzedelerin çeşitli kaynaklardan tedavi almasını gerektirir. Tedaviyi çok sayıda insana iletebilmenin yollarını ararken, bu tedavinin ruh sağlığı personeli dışında kişiler (örneğin, pratisyen hekimler, hemşireler, sosyal hizmet uzmanları, okul öğretmenleri ve hatta halktan eğitimli insanlar) tarafından da etkili bir biçimde verilmesinin mümkün olabileceğini düşünüldü. Bu amaçla, yapılandırılmış bir Terapist Eğitim Kitapçığı hazırlandı. Bu kitapçık, tedaviyi iletecek kişilerin tarama ölçekleriyle depremzedelerde TSSH ve depresyon belirtilerini değerlendirebilmelerini, tedaviyi baştan sona götürebilmelerini ve tedavinin sonucunu yine ölçekler yardımı ile izleyebilmelerini mümkün kılacak tarzda hazırlandı. Deprem bölgesinde yapılan birçok gözlem bu kitapçığın tedavinin yaygınlaştırılmasında yararlı bir araç olacağını düşündürmektedir. İleri derecede yapılandırılmış olan bu kitapçık kullanan kişinin tedavinin çeşitli aşamalarında neler yapması gerektiğine dair ayrıntılı bilgi içermektedir.

Referanslar

  • Başoğlu et al (2003a) A brief behavioural treatment of chronic post-traumatic stress disorder in earthquake survivors: Results from an open clinical trial. Psychological Medicine, 33(4), 647-654.
  • Başoğlu et al (2003b) A single session with an earthquake simulator for traumatic stress in earthquake survivors. American Journal of Psychiatry, 160, 788-790.
  • Başoğlu et al (2005) Single-session behavioral treatment of earthquake-related posttraumatic stress disorder: a randomized waiting list controlled trial. Journal of Traumatic Stress, 18: 1-11. [İNDİR]
  • Başoğlu et al(2007) A randomized controlled study of single-session behavioral treatment of earthquake-related posttraumatic stress disorder using an earthquake simulator. Psychological Medicine, 37 (2): 203-214. [İNDİR]
  • Başoğlu et al (2009) Single-case experimental studies of a self-help manual for traumatic stress in earthquake survivors. Journal of Behaviour Therapy and Experimental Psychiatry, 40, 50-58. [İNDİR]
  • Basoglu et al (2011) A mental healthcare model for mass trauma survivors: Control-Focused Behavioral Treatment of earthquake, war, and torture trauma. Cambridge University Press.